Những yêu cầu mới từ thị trường quốc tế đang khiến sức cạnh tranh của ngành gỗ không còn nằm ở từng doanh nghiệp mà phụ thuộc vào toàn bộ chuỗi nguyên liệu.
Yêu cầu của thị trường quốc tế đối với ngành gỗ ngày càng nhấn mạnh đến tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu, khả năng truy xuất nguồn gốc, quản lý rừng bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng. Ảnh: Tuyết Lan
Cuộc đua bằng dữ liệu và truy xuất nguồn gốc
Ngành chế biến và xuất khẩu gỗ Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó các yêu cầu của thị trường quốc tế không còn chỉ tập trung vào chất lượng sản phẩm và giá thành mà ngày càng nhấn mạnh đến tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu, khả năng truy xuất nguồn gốc, quản lý rừng bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.
Theo ThS Bùi Thị Nha Trang – Quản lý bộ phận Chứng nhận các tiêu chuẩn bền vững Control Union Việt Nam, thị trường toàn cầu không còn mua một sản phẩm gỗ, mà đang mua một chuỗi dữ liệu chứng minh tính hợp pháp, tính bền vững và dấu chân carbon của sản phẩm đó.
Thương mại lâm sản toàn cầu đang chuyển từ mô hình “dựa trên niềm tin” sang mô hình “dựa trên bằng chứng”. Các tuyên bố về nguồn gốc hợp pháp hay phát triển bền vững sẽ không còn đủ sức thuyết phục nếu không được hỗ trợ bằng dữ liệu, hồ sơ truy xuất nguồn gốc và kết quả xác minh độc lập từ các tổ chức đánh giá được công nhận.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội. Những doanh nghiệp chủ động đầu tư vào hệ thống quản trị chuỗi cung ứng, số hóa dữ liệu và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ có nhiều lợi thế trong việc tiếp cận các thị trường có giá trị cao, đồng thời nâng cao uy tín và năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
Các chương trình chứng nhận quốc tế, hệ thống truy xuất nguồn gốc, kiểm kê dấu chân carbon của sản phẩm theo ISO 14067 và các dự án tín chỉ carbon không nên được nhìn nhận như những yêu cầu tuân thủ đơn lẻ. Đây là các thành phần của một hệ sinh thái quản trị hiện đại, minh bạch, giúp doanh nghiệp chứng minh năng lực phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu của thị trường và nâng cao giá trị thương hiệu.
“Việc xây dựng các vùng nguyên liệu được quản lý bền vững, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng, mở rộng kiểm kê và xác minh phát thải khí nhà kính, đồng thời phát triển các dự án tín chỉ carbon chất lượng cao sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành gỗ. Không chỉ tạo điều kiện tiếp cận các thị trường có giá trị cao, những giải pháp này còn mở ra cơ hội hình thành các mô hình kinh doanh mới, trong đó giá trị của rừng được nhìn nhận không chỉ thông qua sản lượng gỗ mà còn thông qua các dịch vụ hệ sinh thái và khả năng hấp thụ carbon” – bà Trang khuyến nghị.
Liên kết doanh nghiệp và người trồng rừng
Năng lực cạnh tranh của ngành gỗ không còn được quyết định bởi từng doanh nghiệp riêng lẻ mà phụ thuộc ngày càng lớn vào chất lượng và mức độ bền vững của chuỗi nguyên liệu.
Theo PGS.TS Lý Tuấn Trường – Viện trưởng Viện Công nghiệp gỗ và Nội thất (Trường Đại học Lâm nghiệp), nhiều doanh nghiệp đã đầu tư phát triển vùng nguyên liệu, ký kết hợp đồng với người trồng rừng hoặc hỗ trợ chứng chỉ quản lý rừng bền vững. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các liên kết này thiếu bền vững, vẫn thường xuyên bị tác động, thậm chí đứt gãy khi giá nguyên liệu biến động, khi xuất hiện thương lái trả giá cao hơn hoặc khi doanh nghiệp gặp khó khăn về thị trường. Điều này phản ánh rằng mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người trồng rừng hiện vẫn chủ yếu dựa trên giao dịch thương mại ngắn hạn, chưa hình thành được quan hệ đối tác chiến lược.
Một khoảng trống khác được PGS.TS Lý Tuấn Trường chỉ ra là vai trò của các viện nghiên cứu và trường đại học. Mặc dù đây là nơi tạo ra giống mới, quy trình kỹ thuật, công nghệ chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và nguồn nhân lực chất lượng cao, song các kết quả nghiên cứu vẫn chủ yếu dừng ở hoạt động chuyển giao đơn lẻ, chưa trở thành một cấu phần thường trực trong quá trình vận hành của chuỗi nguyên liệu, tri thức chưa trở thành “đầu vào” của chuỗi giá trị.
“Nguyên nhân cốt lõi, khiến chuỗi nguyên liệu gỗ hiện nay còn thiếu tính bền vững không phải vì thiếu doanh nghiệp, thiếu người trồng rừng hay thiếu các cơ sở nghiên cứu, mà vì chúng ta chưa xây dựng được một cơ chế để các chủ thể cùng tạo ra giá trị và cùng chia sẻ giá trị. Đã đến lúc chúng ta cần xem xét chuyển từ tư duy phát triển chuỗi cung ứng nguyên liệu sang xây dựng hệ sinh thái đồng kiến tạo giá trị, trong đó doanh nghiệp, người trồng rừng, cơ sở nghiên cứu, Nhà nước và các tổ chức trung gian cùng tham gia vào quá trình tạo lập, chia sẻ và tái đầu tư giá trị” – PGS.TS Lý Tuấn Trường nhấn mạnh.
Chuỗi nguyên liệu gỗ bền vững của Việt Nam trong tương lai sẽ không chỉ được xây dựng bằng những cánh rừng được trồng tốt hơn hay những nhà máy hiện đại hơn, mà còn được xây dựng bằng niềm tin giữa các chủ thể, sự chia sẻ lợi ích, sự lan tỏa của tri thức và sức mạnh của dữ liệu.
Nguồn bài viết: laodong.vn